Gerard van de Schootbrugge & Espunt

De haven van Oudeschild (foto Dirk Hagedorn)
Ik heb nooit echt stilgestaan bij het hoofddeksel. Maar in Oudeschild werden mijn ogen geopend.
Oudeschild is een oud dorpje aan de oostkant van Texel. De officiële haven van het eiland en de thuishaven van de Texelse vissersvloot. Eeuwen terug vertrokken vanuit Oudeschild de schepen die op walvisvaart gingen. In 2025 kwam zelfs Sint Nicolaas er aan land en dat zegt genoeg. Een nichtje, dat al weer enige tijd in Zwitserland woont, was er speciaal voor overgekomen met haar kindertjes om ze toch eenmaal in hun leven deze magische en uniek Hollandse gebeurtenis te laten meemaken. Zwitserland is qua sinterklaastraditie wat achtergebleven. Getooid met passende hoofddekseltjes hadden zij zich op de aangegeven plek opgesteld, zingend en turend over het water. Na lang wachten en ernstig kleumen kwam het verpletterende bericht dat de Sint vanwege de weersomstandigheden gedwongen was om op een andere locatie aan land te gaan. Zonder beelden van de Sint en de stoomboot is onze nicht met haar kindertjes weer in de trein naar Zwitserland gestapt. Geen Sint, geen piet en niets van de imposante hoofddeksels de Sint en zijn pieten plegen te dragen. Volgens de laatste berichten beginnen de kleinen er nu langzaam overheen te groeien.
De deksel
De deksel heeft altijd een functie. Je sluit er een pot of een put mee af, of een pan, een bak of een kist. De deksel op zich heeft weinig waarde. Soms heb je er twee en kun je flink herrie maken, maar dat is toch een vorm van uitwas. Als hoofddeksel heeft de deksel meer een bedekkende betekenis. Tegen de kou, de regen of de zon. Maar meestal tegen niets. Dan is het hoofddeksel bedoeld als versiering of als een teken van waardigheid. Het leek me goed om dit toch even te benadrukken. Een hoofddeksel kom je in de rest van de natuur niet tegen. Het is uniek voor de homo sapiens. Wie ergens een bewegend hoofddeksel ontwaart mag er op vertrouwen dat er geen akelig dier onder schuil gaat, maar een trotse mens die reden heeft om zijn hoofd te bedekken.
Open dag bij het NIOZ

Vulkanische activiteit op de bodem van de oceaan. De "schoorstenen" worden Black Smokers" genoemd. Ze zijn nog niet zo lang geleden ontdekt. Rond de rokende pijpen onstaan bijzondere leefgemeenschappen. Onze schoondochter Sabine Gollner bestudeert op het NIOZ (Nederlands Instituut voor het Onderzoek van de Zee) deze vreemde wereld.
Ik ben eigenlijk altijd nogal nonchalant met het hoofddeksel omgegaan. Waarom ik nu dan toch met het hoofddeksel aankom is moeilijk uit te leggen. Laat ik maar gewoon eerlijk vertellen wat mij op 3 oktober 2026 overkwam in Oudeschild. Een existentiële uitdaging, niet meer en niet minder.
Wij waren naar Texel afgereisd om onze schoondochter in actie te zien. Zij werkt als mariene bioloog op het NIOZ (Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Zee) met als specialisatie de diepzee, meer in het bijzonder het leven rond onderzees vulkanisme (Black Smokers) en de betekenis van mangaanknollen voor het diepzee-ecosysteem. Een duistere en vreemde wereld. Op zaterdag 4 oktober was er open dag op het NIOZ, dat dit jaar 150 jaar bestaat. Maar zover was het nog niet op 3 oktober toen wij, bij toeval, tussen de hoofddeksels verzeild raakten.
Oudeschild
Wij hadden net een plekje gevonden om te parkeren, niet zo eenvoudig in een dorpje als Oudeschild, en wandelden wat rond op zoek naar een gezellig terrasje. Onderweg werd duidelijk dat Oudeschild flink op de schop ging: nieuwe riolering. In plaats van knusse weggetjes passeerden wij nu diepe geulen niet vermoedend dat hier interessante zaken aan het licht kwamen. De volgende dag lazen we in een lokale krant dat er in De Ruyterstraat grote hoeveelheden interessant afval was opgegraven. Ooit stonden de huisjes van de De Ruyterstraat aan een zogenaamde dijksloot. Bij gebrek aan een afhaaldienst kieperde men al het afval in de dijksloot. En dat bleek na zoveel eeuwen ineens heel interessant voor de geschiedkundigen.
Vigilat ut quiescant

Hilversum, ca. 1950. Mijn vader in zijn werkkleding als rechercheur, dus inclusief gleufhoed, ik trots naast hem met alpinopet.
Mijn eerste herinnering aan een hoofddeksel betreft de pet van mijn vader. Mijn vader was politieagent in Hilversum. Na een periode van straatdienst stapte hij over naar de recherche. Daar werd zijn outfit trenchcoat met als hoofddeksel een bruine gleufhoed. Hij had nog wel een uniform maar dat hoefde hij maar één keer per jaar te dragen, de dag van de jaarlijkse inspectie. Was de uitrusting nog compleet en in goede staat? Zo’n uniform in ruste werd wel eens uitgeleend aan een bevriend toneelgezelschap en dan was het altijd weer spannend hoe het terugkwam. Als mijn vader dan was opgetuigd en beneden verscheen, in vol ornaat, dan moest ik even heel goed kijken wie er in dat pak zat. Wie er onder de pet zat. Ja, die politiepet (die ons allemaal past!), met daarop de spreuk Vigilat ut quiscant (Hij waakt opdat zij rusten). Adembenemend! Dan was er alleen nog bewondering.
Later hoorde ik verhalen over drama’s bij collega’s. Mijn vader was slank en bleef slank. Maar er waren collega’s die in de loop van de tijd nog wat doorgroeiden. En het uniform groeide niet mee. Huwelijken die gevaar liepen omdat het dichtknopen niet meer lukte (of omdat de gummistok onvindbaar was).
De deksel van mijn hoedenkist
Nu ik er nog eens op terugkijk, heb ik zelf toch ook het nodige aan hoofddeksels gedragen. Zoals de alpinopet (in combinatie met de plusfour). Vaak een indianenpak met verentooi (werd nog niet beschouwd als culturele toe-eigening). Ook wel een uit een krant gevouwen puntmuts. In de zomer was er soms de geknoopte zakdoek. In de winter de bivakmuts. Enige tijd heb ik een boerenpet gedragen. Een diepe wens voortkomend uit de hoofddekselwereld bij mijn grootouders in Appelscha. Als we daar verbleven droeg ik vaak en met trots een oude pet van mijn grootvader, waar mijn moeder dan weer van griezelde. Opa was veeverloskundige en dat was een bestaan in de stront. Hij zal vast niet altijd eerst zijn handen gewassen hebben (in de sloot) als hij zijn pet afnam of opzette. We weten nu dat vroeg contact met de microwereld goed is voor een stevig immuunsysteem. Nadat ik me had aangemeld bij de welpen moest ik wachten op mijn welpenuniform, met name het petje. Ik moest eerst allerlei vaardigheden opdoen. Omdat het me te lang duurde om iedere zaterdag in mijn burgerkloffie tussen al die mooie petjes te moeten verkeren, ben ik voortijdig afgehaakt. Geen installatie, geen pet.
Ook op latere leeftijd heb ik nog wel het een en ander opgezet. Ik heb als student zelfs enige tijd met een witte helm rondgelopen. Een opvallend hoofddeksel dat vooral Utrechtse studentes nieuwsgierig maakte. Ik vertelde ze dan wat graag en in geuren en kleuren van mijn avonturen bij Unifil. Op een zeker moment heb ik hem tijdens de Olympische Winterspelen in Grenoble met een Noorse schaatsfan geruild voor een echte Noorse rood-groen gebreide wintermuts van boven de poolcircel. Een mooie muts maar toch minder impact. Als er al een nieuwsgierig meisje was dan wilde ze hooguit weten of mijn moeder de muts gebreid had. Alle aandacht verschoof zo ongewild richting mijn moeder, die overigens heel goed kon breien, ook mutsen. En laat ik vooral niet de mijter vergeten. Die draag ik al jaren gedurende een korte maar vermoeiende periode in december.
Op tilt in Oudeschild

Oudeschild. Overzicht van de hoedenproductie in het seizoen '25/'26.
Maar hoe zat het nou met de hoofddeksels in Oudeschild, hoor ik de lezer denken? Wel nu, op onze zoektocht naar een terrasje passeerden wij een sporthal. En toen we naar binnen keken zagen wij in de hal een opstelling van paspopkoppen voorzien van een hoofddeksel. Een vrolijk gezicht dat ons verleidde om even poolshoogte te nemen. Een tenger, wat ouder vrouwtje kwam op ons af en vertelde ons wat er gaande was. Wat wij zagen was het resultaat van een jaar hoeden maken. Zij was verslingerd aan hoofddeksels en keek mij streng aan. Hier was sprake van een hoedenexpositie, maar voegde ze er aan toe, de hoeden en hoedjes waren ook te koop. Er waren een paar mannenhoeden bij. Terwijl wij langs haar tentoongestelde thuisproductie liepen, kwamen we zo hier en daar een herenmodel tegen dat zij mij vol overtuiging en streng kijkend opzette. Gelukkig was er geen een die bij mijn hoofd paste. Ik had volgens haar een lang hoofd en dat was in de hoedenmakerij een echte uitdaging. Ik moet er direct aan toevoegen dat ik geen enkele aandrang had om een gleufhoed (met kneep) aan te schaffen, zoals ooit mijn vader. We waren gewoon even binnengewipt. Maar daar had het kwieke hoedenmaakstertje geen boodschap aan. Nadat de herehgleufhoeden door de mand waren gevallen, kwam ze aanzetten met een opvallend gekleurde damesgleufhoed. Eindelijk een hoed die volgens haar wel bij mijn lange hoofd paste. Ze klonk ineens heel anders. Ik begon het nu echt spaansbenauwd te krijgen. Ik heb altijd wat medelijden met mannen op leeftijd die ineens een hoed gaan dragen en een grijs baardje gaan kweken om een nieuwe wereld te betreden. De wereld van de cultuur die wordt gedomineerd door oudere vrouwen die ook wat onderscheidend gekleed gaan.
Voor de vorm vroeg ik Gemma wat zij van het bijzondere hoofddeksel vond. Zij zag mij lijden en kwam niet meer bij. Ik zette de hoed voorzichtig terug en bedankte het tengere wijfje voor de hartverwarmende rondleiding die wij hadden genoten. Ik wenste haar heel veel succes met haar nering en wist niet hoe snel ik blootshoofds buiten moest komen. Als het even anders was gelopen had ik de volgende dag in het NIOZ met een vrouwenhoed rondgelopen. De opluchting was groot.
Gerard van de Schootbrugge, 7 oktober 2026