De Legpuzzel

De Stier van Potter, ooit de afbeelding op mijn eerste echte legpuzzel. Van degelijk triplex.

Het moet ergens in de jaren vijftig zijn geweest dat wij, straatjochies, op een woensdag weer eens op de heide tussen Hilversum en Bussum op avontuur waren. In de buurt van Crailo herinnerde een van ons zich dat er in Bussum een oom van hem woonde die legpuzzels fabriceerde. We waren het snel eens dat we daar eens een kijkje moesten nemen. Helemaal veilig voelden we ons niet, want er werden op de heide vreselijke veldslagen geleverd tussen Hilversummers en Bussummers. Zo werd gefluisterd. De angst dat we op enig moment in Bussums gebied ontmaskerd zouden worden als Hilversummers, was dan ook zo gek nog niet. Maar de legpuzzel was sterker. Legpuzzels waren geliefd maar voor ons soort mensen nogal kostbaar.

Na een lange tocht en nog langer zoeken, tja waar woonde die oom ook al weer, bereikten we dan toch het beloofde land. Een klein werkplaatsje waar oom ons verraste en hartelijk ontving. Het rook er naar zaagsel en het was er adembenemend stoffig. oom liet ons zien hoe hij zijn puzzels maakte. Een vierkant stuk triplex, waarop een mooie plaat was geplakt, werd met een trapas-figuurzaag in de bekende slingervormpjes gezaagd. We waren diep onder de indruk. En ons geluk kon echt niet meer op toen we van oom allemaal een doos met een echte legpuzzel kregen. Mijn legpuzzel was een verzaagde versie van De Stier van (Paulus) Potter. Ik was verrukt.

Ik kwam die middag veel te laat, maar wel ongedeerd en gelukkig thuis. De trofee voorkwam een ernstige uitbrander. Ik had een fraaie legpuzzel en een redelijk excuus! Ik heb hem talloze malen gelegd. Op een zeker moment brak er van een puzzelstukje een uitstulping af. Materiaalmoeheid door te intensief gebruik. Maar ik bleef de puzzel leggen. De prent was van Potter maar het gaatje was van mij. Dat gaatje versterkte de band tussen mij en de puzzel. Ik wist alles van mijn puzzel. Het uitleggen ging steeds sneller. Op het laatst kon ik het op de tast. Het stopte nooit.

De doos met legpuzzel, naar een ontwerp van Jan van Haasteren.

Het heeft even geduurd voor ik weer warm liep voor een legpuzzel. Ik schat een jaartje of zeventig. Maar onlangs kwam er toch weer een legpuzzel op mijn pad. Onverwacht. Een oude, verzengende liefde laaide op. Verzet was onmogelijk. Het lot volgt zijn eigen weg. Maar zoals alles in het leven ging ook deze wending in mijn leven niet van een leien dakje.

Nu de kleinkinderen het geloof in Sinterklaas hebben afgezworen, maar niet de bijbehorende kadoparade, spelen we ieder jaar het sinterklaasspel. Het spel is bijna net zo adembenemend als ooms werkplaatsje. Op internet zijn alle varianten te vinden. Aanrader. Essentie: iedereen brengt twee kadootjes in en de spelregels garanderen vervolgens dat iedereen uiteindelijk, ook met twee kadootjes weer naar huis gaat. Hopelijk twee andere kadootjes, maar het door dobbelstenen grillig verlopende spel kan er ook toe leiden dat je met de kadootjes die je voor een ander had bestemd, weer naar huis gaat.

En zo kon het gebeuren dat Gemma, mijn echtgenote, met een enorme legpuzzel van meesterpuzzeltekenaar Jan van Haasteren weer in Nootdorp arriveerde. Soms wordt er na het spel onderhands nog wel eens wat uitgeruild, maar voor de duizend puzzelstukjes van Jan was geen enkele belangstelling. Onbegrijpelijk. De tijden zijn echt veranderd. De jeugd heeft weinig tijd voor doelloos gepruts, en de ouwetjes hebben sowieso geen tijd.

De uitdaging: orde scheppen in de chaos. Met moed, beleid en trouw.

Ik vond dat Gemma nu zelf aan zet was. Het was dan wel geen solide, met de figuurzaag geformeerde triplexpuzzel, maar het enorme aantal gestanste, dunne kartonnen stukjes gaf de puzzel wel degelijk een eigen allure. Gevoed door mijn puzzelhistorie moedigde ik haar aan om in ieder geval eens te proberen het echte legpuzzelleven te ervaren. Een oefening in geduld, doorzettingsvermogen, aandacht, vertalen van coverprent naar puzzel, oog voor details, discipline, strategie. Kortom in alle opzichten een verrijking die meer aandacht verdiende.

Gemma liet zich overtuigen en schafte voor een flink bedrag een verstelbaar werkplateau aan met ingebouwde laatjes voor de ruwe selectie. Een majestueus meubelstuk dat een groot deel van onze tafel in beslag nam. Na wat uitstelgedrag kreeg ik haar zo ver om toch maar eens een beginnetje te maken. De randen, die zijn het makkelijkst. De puzzel bleek met zijn duizend stukjes enorme randen te bezitten. Het leek haar al snel onbegonnen werk. Dat was mijn kans.

Ik nam gretig haar plaats in om de belangrijke opgave tot een goed einde te brengen. Zo om de dag kwam ze even langs om haar bewondering te uiten. Ik leefde helemaal op. Al snel had ik ook regelmatig contact met mijn kinderen en kleinkinderen die informeerden naar de vorderingen. Ik vermoed dat ze zich ernstig zorgen maakten over mijn geestelijke gezondheid. Ze hadden nog wel oprechte waardering voor mijn pogingen het wekelijkse Scryptogram in de NRC op te lossen. Maar nu was ik duidelijk teruggevallen naar een bedenkelijk laag puzzelniveau. Gelukkig heb ik wat respect

kunnen terugverdienen toen ik na een paar dagen een afbeelding kon laten zien waarin duizend puzzelstukjes netjes op hun eigen plekje lagen.

Het kunstwerk is in ere hersteld!

Gemma vond het ook mooi. Sterker nog, ze vond dat de puzzel best nog even op tafel kon blijven pronken. Na twee dagen schoot het loodzware plateau uit zijn steun. Het klapte met groot geweld op tafel, onderweg een vaas met bloemen meeslepend. Veel water. Gemma was er ineens helemaal klaar mee. Opruimen en wegwezen. Voor mij geen probleem, hoewel? De nazorg bleek toch ook nog een klusje. Ik moest duizend stukjes een voor een losbreken. Heel voorzichtig, om het dunne karton niet te beschadigen. Maar zelfs daar kun je handig in worden.

Kort daarna deden we boodschappen bij onze dorps-AH. En wie schetst mijn verbazing toen ik in een bak met verrassingsartikelen een stapel dozen met puzzels van Jan van Haasteren zag liggen. Een kleine tien euro, twee eurocent per stukje en weer een paar dagen opperste concentratie. Het was toch te koud om buiten te spelen. En hup, daar lag nummer twee met een boog in onze wagentje. Maar hij was er ook net zo snel weer uit. Er zijn grenzen, zelfs in een goed huwelijk.

Gerard van de Schootbrugge, 12 januari 2026

Hieronder vertelt Jan van Haasteren in het Jeugdjournaal over zijn werk. Uitgezonden in 2022. Hij was toen 85 jaar en nog volop actief.